Frank Kousemaker - Vraagbaak voor oude portretfoto's

Gemeentearchief
HOME  |  Geschiedenis regio  |  Voorouderonderzoek  |  Frank Kousemaker - Vraagbaak voor oude portretfoto's

Frank Kousemaker - Vraagbaak voor oude portretfoto's


Frank Kousemaker


U hebt een oude portretfoto, maar geen idee wie erop staat? Tíen tegen een dat Frank Kousemaker het kan achterhalen. Tijdens jarenlang genealogisch onderzoek verwierf hij veel kennis over het 'lezen' van portretfoto's, schreef er, samen met anderen, een boekje over en is een echte vraagbaak. Hij krijgt aanvragen uit het hele land.
 

Ook voor het Goese Gemeentearchief heeft hij al diverse keren zijn kennis ingezet, bij het duiden van portretfoto's uit de collectie. Frank Kousemaker heeft een fotografisch geheugen. Als hij een foto al eens eerder gezien heeft, weet hij dat feilloos.
 


Genealogisch Werkgroep Tholen
 

Kousemaker is al meer dan dertig jaar actief voor de Genealogische Werkgroep Tholen, die deel uitmaakt van de NGV. Samen met Jaap Zondervan richtte hij zich op fotoportretten. Daarbij rees de vraag hoe je er achter kunt komen wie er op de foto's staan en wanneer ze gemaakt zijn. Ze zochten naar publicaties, maar die waren er niet of nauwelijks, het CBG had nog niets over fotografie. Zo kwam het dat ze daar in overleg met het CBG zelf aan begonnen, wat resulteerde in het boekje Het Nederlandse Fotoportret 1860 - 1915.
 

Het Nederlandse Fotoportret 1860 - 1915, M. van den Dorpel, J.F. Kousemaker en J.W. Zondervan, CBG 's-Gravenhage 1989
 


Vanaf ongeveer 1860 werd het fotoportret betaalbaar en al gauw populair bij alle lagen van de bevolking. Ook gewone mensen lieten zich op de gevoelige plaat vastleggen, al was het maar één keer in hun leven.

Het boekje is inmiddels al weer meer dan vijfentwintig jaar oud, maar nog steeds goed leesbaar en zeer instructief waar het gaat om het dateren en conserveren van foto's.


Registratielijst
 

In al die jaren heeft Kousemaker duizenden portretten verzameld, en veel daarvan bovendien mét de bijbehorende namen. De meeste foto's uit zijn verzameling zijn van Tholen, Zuid-Beveland en Schouwen-Duiveland. Vanaf het begin heeft hij zijn onderzoek systematisch aangepakt. Hij bewaart alles wat hij optekent aan informatie over foto's.

Alle foto's codeert hij en neemt hij op in een registratielijst, alfabetisch op naam van de geportretteerde.
 



Fragment pagina Registratielijst foto's A - K


In de code BRO0008REG bijvoorbeeld verwijst BRO naar de naam Broekhoven, en REG naar de familie van wie hij de foto gekregen heeft. Verder zijn opgenomen de voornamen, de geboorteplaats en -datum en de naam van de echtgeno(o)t(e).
 

Digitaal


Tegenwoordig gaat alles digitaal natuurlijk. Foto's scant hij. Vroeger was dat nog een duur grapje. Dan moest hij foto's opnieuw laten fotograferen en op zuurvrij papier plakken. Hij heeft heel wat doosjes foto's thuis staan. Die foto's zijn overigens eigendom van de Genealogische Werkgroep, want die betaalde dergelijke kosten, uit de revenuen van het boekje. Nu staan de foto's allemaal op zijn laptop én op de website van de Nederlandse Genealogische Vereniging, beschikbaar voor leden van de NGV.


Oproepen
 

Hoe komt hij aan al die foto's?

Als er een open dag is van bijvoorbeeld de Heemkundige Kring te Tholen of een genealogische dag te Middelburg, neemt hij steevast zijn laptop met foto's mee. Hij probeert dan ontbrekende gegevens te pakken te krijgen. Bij reünies roept hij mensen op oude foto's mee te nemen. Laatst had hij bij een reünie een fotowand van meer dan tien meter breed gemaakt. Bij die foto's was het drommen geblazen natuurlijk, en Kousemaker had volop gelegenheid om vragen te stellen om zijn verzameling weer wat completer te maken.

Regelmatig krijgt hij de reactie dat iemand een bepaalde foto ook in een album heeft. Kousemaker gaat dan langs, stelt vragen bij de foto's en kopieert het album.

Overigens is het niet bijzonder als dezelfde foto vaker opduikt. Ze werden meestal, vanaf ongeveer 1880, in zesvoud afgedrukt, en een periode lang zelfs in twaalfvoud. Tijdens de Watersnoodramp en de oorlog zijn er veel foto's verloren gegaan, maar vaak zitten ze dan toch nog bij iemand anders in een album.


'Uuttrokken'


Of hij is ergens op bezoek en ziet een portret op de schoorsteen van een man in Zeeuwse boerendracht. Daar stelt hij dan vragen over, wat weet iemand er nog van? Soms komt er een heel verhaal. Bijvoorbeeld dat het ging om iemand die in heel zijn leven nooit van het eiland af geweest was, op één keer na. Hij was op een dag naar Rotterdam gereisd, waar hij 'z'n eigen uut had laten trokken'. De uitdrukking verwijst naar de oude manier van fotograferen, waarbij het negatief uit de camera naar boven getrokken werd.

Als hij een lezing geeft over fotoportretten of een ander genealogisch onderwerp, neemt hij die kans uiteraard te baat om mensen te vragen of ze iets weten van bepaalde foto's. Eigenlijk doet hij dat bij alle bijeenkomsten.

Hij stapt ook rustig op iemand af om hem een foto te laten zien waar waarschijnlijk zijn grootouders op staan. Als zo iemand dan reageert dat hij die foto nooit gezien heeft, laat hij het er niet bij zitten. Dan zoekt hij verder. En ja hoor, dan kan het gebeuren dat hij min of meer toevallig tijdens een bezoek aan een honderdjarige bevestigd krijgt wat hij al vermoedde.


Albums
 

Graag bezoekt hij, fotoalbum onder de arm, mensen in verzorgingstehuizen. Dan vraagt hij ze aan te geven wie op de foto's ze herkennen. Om nieuwe gegevens te krijgen, maar ook om te checken of zijn vermoedens kloppen. Je kunt wel zeggen dat hij onvermoeibaar en vasthoudend is in zijn speurwerk. Hij heeft nog steeds portretten van onbekende personen en dat zit hem niet lekker. Ze zijn te vinden op de website van de NGV in de rubriek Onbekende Portretten.


Als hij bij iemand een album met familiefoto's bekijkt, en er zijn nog namen bekend, dan vraagt hij altijd of hij met potlood de namen achter op de foto mag schrijven. Soms moet hij daar wel op aandringen, want de reactie is dan weleens: Dat is niet nodig, ik weet toch wie het zijn. In heel wat families zijn albums met foto's waar Frank Kousemaker iets op de achterkant geschreven heeft. En soms gebeurt het dan ook dat hij na allerlei omzwervingen een foto tegenkomt en omdraait en, wat hij al vermoedde, zijn eigen handschrift ziet. In vertrouwen heeft hij al veel albums mogen meenemen om te kopiëren. En altijd bracht hij ze per omgaande terug.

Als hij hoort dat een oude man of vrouw is overleden, dan is - bij wijze van spreken - het eerste wat hij denkt: Waar zouden de albums naar toe gaan?


Overzicht fotografen


Kousemaker heeft een overzicht gemaakt van alle fotografen die in Zeeland actief waren. Wanneer zijn ze begonnen, wanneer overleden. Zo weet je in welke periode een foto gemaakt is. Noord-Holland heeft een vergelijkbaar overzicht, daar haalt hij ook wel eens wat uit. Van de fotografen weet hij allerlei bijzonderheden. Zoals van J.J. van Melle, fotograaf te Bergen op Zoom. Deze kwam oorspronkelijk van Noord-Beveland en trouwde met een meisje Van Noppen, wier vader fotograaf op Zuid-Beveland was.
 



Foto door J.J. van Melle Bergen op Zoom.


Van hem zal Van Melle het vak geleerd hebben, want het stel vertrok met een vissersschip naar Bergen op Zoom, waar Van Melle zich vestigde als fotograaf.


Duitsers


In Goes was de bekende Magielse vanaf omstreeks 1890 actief, maar daarvóór nog had je Prins. J.J.Prins vestigde zich in Goes op 27 juni 1870 en vertrok op 3 oktober 1888 naar Arnhem.

Voor- en achterzijde van een foto door J.Prins.


En Bauer, een Duitser, die eerst in Goes werkte en toen naar Middelburg vertrok en ook in Vlissingen een zaak opende.
 

Foto door C.W. Bauer Middelburg en Vlissingen.


De eerste fotografen in Zeeland waren meestal Duitsers, je had bijvoorbeeld ook Zimmermann en Buckmann. De portretfotografie was in Duitsland al vroeg begonnen en toen de markt daar verzadigd was, vonden ze een nieuwe markt in Nederland.


Signeren


Met de naam van een fotograaf weet je dus in welke periode een foto gemaakt moet zijn, maar ook binnen het werk van een bepaalde fotograaf is het mogelijk een foto te dateren. Je kunt bijvoorbeeld kijken naar de manier waarop de foto gesigneerd is.
 

Achterzijde van een foto met de naam van de fotograaf J.J. Quist in druk.


Daarin zijn namelijk trends te onderscheiden. Tussen 1860 en 1875 lieten de fotografen hun naam op de achterzijde van het kartonnetje drukken in de vorm van een stempel. Later werd het een etiketje, vervolgens stond de naam in druk achter op het kaartje. En zo tussen 1885 en 1890 verhuisde de naam van de fotograaf naar de voorkant.

Heel vroege foto's, gemaakt door rondreizende fotografen bij de mensen thuis, bevatten helemaal geen naam van de fotograaf (wat overigens niet hoeft te betekenen dat een ongesigneerde foto per se heel oud is).


Requisieten
 

Ook uit het gebruikte fotopapier of karton is de datum waarop een foto gemaakt is af te leiden (foto's op karton zijn ouder dan die op papier). En uit de manier van portretteren en het gebruik van requisieten, daarin waren ook trends. Aanvankelijk werden de meeste geportretteerden van top tot teen afgebeeld, later meer als borstbeeld. In de tweede helft van de negentiende eeuw zie je veel foto's waarbij de geportretteerde zittend en met de elleboog op een tafel of stoelleuning afgebeeld wordt.


Getrouwd of verloofd


En soms helpt het als je over bepaalde weetjes beschikt. Zo kun je aan een foto van een stel zien of ze getrouwd of nog verloofd waren. Als ze nog niet getrouwd waren, zat de man op een stoel en de vrouw erachter. Waren ze getrouwd, dan was het andersom. De huwelijksdatum is meestal makkelijk te achterhalen, en zo weet je of een foto van vóór of na de bruiloft was.

Al met al zijn er dus heel wat aanknopingspunten als je een foto wilt dateren. In het genoemde boekje staan er nog meer.


Stamboom illustreren
 

Hij heeft al veel mensen kunnen helpen bij hun genealogische zoektocht, stelt zijn kennis graag ten dienste van anderen. "Ik weet hoe leuk het is als je met je familie bezig bent." Hij moedigt mensen ook altijd aan om hun stamboom te illustreren. Als hij hoort dat iemand zijn familiegeschiedenis gaat publiceren, nodigt hij hem of haar uit om langs te komen, want misschien heeft hij nog wel foto's voor ze. Hij houdt nooit op. Aanvragen krijgt hij uit het hele land. Foto's bewerken doet hij daarbij ook, beschadigingen haalt hij weg.


Spoorloos
 

Ook familiebetrekkingen haalt hij naar boven, soms lijkt het 'Spoorloos' wel. Zo liet hij eens een foto van een vrouw met haar zoontje aan iemand zien en kreeg toen als spontane reactie: Die vrouw heeft dat kind van die en die. Het was een ongetrouwde vrouw. Hij heeft dit een hele tijd laten rusten, maar op een gegeven moment is hij toch op zoek gegaan naar die zoon en heeft hem een brief geschreven met de mededeling dat hij zijn vader kende. Hij kreeg geen antwoord op zijn brief.

Maar diens dochter wilde op een gegeven moment wél weten wie haar opa was. Haar vader had Kousemakers brief bewaard en de dochter nam contact op. Het verhaal was bekend, alleen niet binnen de familie.

Soms moet hij er het archief voor in, om mensen te helpen bij hun genealogisch onderzoek. Zo kreeg hij een vraag over een familie waarin nog bekend was dat er ooit een meisje in het weeshuis van Goes had gezeten. Wie het was, wisten ze niet. In het gezin waren vier zusters, maar Kousemaker kon ze niet vinden in het archief van het weeshuis. Later ontdekte hij toen dat het niet om de zussen ging, maar dat een broer getrouwd was met een weesmeisje.


Puzzelaar
 

Frank Kousemaker is al bijna vijftig jaar bezig met genealogisch onderzoek en het dateren van foto's. Het zat er al vroeg in bij hem. Hij is een puzzelaar. Thuis was er wel het een en ander te vinden aan oude foto's en persoonlijke documenten en als kleine jongen al had hij belangstelling voor de familiegeschiedenis. Want natuurlijk begon het allemaal met zijn eigen familie. Zo vroeg hij zijn oudoom uit Deurne, die elk jaar langskwam, de oren van het hoofd. Belde spontaan aan bij mensen van wie hij een relatie met  zijn eigen familie vermoedde. Voor zijn eigen genealogie, die zeer compleet is, heeft hij allerlei oude mensen geïnterviewd, bandrecorder mee. Die banden bewaart hij ook. Hij bezocht begraafplaatsen, archieven in het hele land en België, klom de toren in Nisse op omdat daar op zolder nog een tegelplateau uit 1806 moest liggen met de naam van kerkmeester Jacobus Kousemaker erop. Zijn zoektocht heeft vele verhalen opgeleverd. Hij kan er onderhoudend over vertellen.

En dat het allemaal in zijn genen zit, is ook bewezen. Zijn betovergrootvader, overleden in 1906, schreef omstreeks 1900 voor het maandblad De Prins het artikel 'Levensgeschiedenis van een Zuid-Bevelandschen wees'. Een artikel met een genealogische insteek, dat later nog eens is herdrukt. Ditmaal met foto's erbij, geleverd door - hoe kan het anders - de achterkleinzoon van de auteur.



Herdruk van het artikel van Jacobus Kousemaker, uitgegeven door H.Uil en J. van der Woude 1978


Onderwijzer


Oorspronkelijk komt Frank Kousemaker uit Goes, is geboren in de Kamperfoeliestraat en woonde daarna aan de Oostsingel. In 1966 is hij naar Tholen gegaan, waar hij een betrekking kreeg als onderwijzer en later directeur aan een basisschool. Het verbaast niet dat zijn genealogische belangstelling ook in zijn geschiedenislessen doordruppelde. Het laatste hoofdstuk in een van de geschiedenisboekjes had als titel 'Waar kom ik vandaan?'. Dat onderwerp haalde hij juist naar de eerste les. Dan konden de leerlingen er het hele jaar zo nu en dan wat aan doen. Hij drukte ze op het hart met de foto's te beginnen. Nu konden ze immers nog aan hun ouders en opa en oma vragen wie er op de foto stonden. Hij wakkert graag de speurzin bij jonge mensen aan.


Detective


Zijn speurdersinstinct en vasthoudendheid kwamen ook op andere wijze wel van pas op de scholen waar hij werkte. Als er bijvoorbeeld geld uit de portemonnee van een collega verdwenen was, of als er was ingebroken. Een carrière als detective of rechercheur zou voor Kousemaker ook denkbaar geweest zijn, want hij kwam er altijd achter wie de dader was. Hij heeft maar één aanwijzing nodig, en dan begint hij te puzzelen. Een beetje psychologisch inzicht om de dader tot een bekentenis te verlokken doet de rest.
 




September 2015