Januari: Drie Koningen

HOME  |  Documenten  |  Januari: Drie Koningen

Januari: Drie Koningen

Drie Koningen in Goes

In de late middeleeuwen kon je enkele malen per jaar in de stad de Drie Koningen tegenkomen. Deze zeer populaire heiligen, onder meer de patronen van de Duitse stad Keulen, liepen in Goes mee in de jaarlijkse grote processie, die op Sacramentsdag (tweede donderdag na Pinksteren) werd gehouden. Alle gilden waren verplicht om bijbelse scènes uit te beelden en toneel te spelen; het gilde van de landlieden, waarin grondeigenaren en boeren zaten, zorgde voor de Drie Koningen. Het is niet bekend of ze ook teksten moesten voordragen; in ieder geval zullen ze met geschenken beladen (goud, wierook en mirre) door de stad hebben gesjouwd naar de zeven plaatsen in de stad waar de stoet stilhield. Hierover later meer.
 

Prent Jan van de Velde (1593-1641), collectie Rijksmuseum
 

Vóór de reformatie kon je meerdere drietallen koningen op straat treffen; op de feestdag 6 januari (ook wel ‘Dertiendag’ genoemd, de dertiende dag na Eerste Kerstdag) ondernamen volwassenen en kinderen verkleed als koningen bedeltochten langs de huizen. Aan de deur zongen de Drie Koningen dan een standaard-liedje in de hoop op wat voedsel of een duitje. Arme gezinnen konden zo een extraatje voor de wintermaanden verdienen. Gehuld in een vale deken, met een papieren kroon op het hoofd, en een kerstster aan een stok, die soms met een touwtje kon worden gedraaid, trokken de koningen zo door de stad. Dit gebruik past in het rijtje Sint Maarten, Sint Nicolaas en Oudjaar/Nieuwjaar.
 

Prent Cornelis Dusart (1666-1701), collectie Rijksmuseum


Driekoningenkoek

Op Driekoningen werd daarnaast eeuwenlang een driekoningenkoek gebakken, waarin een boon of piepklein christusbeeldje werd gestopt. Degene die dit voorwerp in zijn plak koek trof, was voor een dag ‘koning’. Tot ver in de zeventiende eeuw bleven de oude vieringen van het Driekoningfeest bestaan in de Republiek.


Tegeltje zeventiende eeuw, collectie Rijksmuseum


Later werd het feest meer rooms-katholiek en werd het in Zeeland en boven de rivieren meer binnenskamers door de katholieken gevierd.

Tot op de dag van vandaag is er bij mensen thuis een kerststal met de drie koningen te vinden. De beeldjes van de koningen worden steeds verder richting het kribje geschoven naarmate 6 januari nadert.


Huis De Drie Koningen

Het volksgeloof had het verhaal van de Drie Koningen ingekleurd. Koningen of wijzen waren het, getooid met de namen Caspar (zestig jaar oud, goud als gift), Balthasar (veertig jaar oud, mirre), en Melchior (twintig jaar oud, wierook). Er lijkt een relatie te bestaan tussen hun voorletters en de middeleeuwse ‘huiszegen’, die vaak op voordeuren of gevels werd aangebracht: C + M + B, wat staat voor Christus Mansionem Benedicat: Christus zegent dit huis.

Deze letters stonden wellicht ook ooit op het hoekpand van de Bierkade en de Koningstraat, in ieder geval werd dit fraaie pand na de stadsbrand van 1554 herbouwd met drie beeldjes van de koningen in de gevel. Het huis heet De Drie Koningen. De Koningstraat is naar het huis genoemd.
 

De drie koningen op de gevel aan de Koningstraat. Foto 2016. 


Een lokale historicus met de schuilnaam BAVO wijdde er in 1896 een artikel in de Goessche Courant aan. Eén van de drie koningen had toen het veld moeten ruimen voor een nieuwe schoorsteen; hij verbleef in zijn uppie in de oudheidkamer op de stadhuiszolder. Het duurde tot 1926 voordat het weer zijn oude plaats terugkreeg.
 

Hoek Koningstraat en Bierkade in 1980. Foto collectie Bitter-van Opstal.


Driekoningenkan

Zie ook de Driekoningenkan op de website van het OAS.



Jaar van het Cultureel Erfgoed

Het thema van januari is Creativiteit vanuit Traditie. Dat inspireerde het Gemeentearchief en OAS om het thema van het Drie Koningenfeest, dat op 6 januari gevierd wordt, als uitgangspunt te nemen. De hierboven afgebeelde prenten zijn een voorbeeld van hoe de traditie van de Drie Koningen inspireerden tot kunstwerken. De drie beeldjes in Goes zijn er ook een voorbeeld van.


Ook culinair gezien inspireert het thema: meer over de Drie Koningenkoek op 6 januari 2018.


Dit project is een samenwerking van het Gemeentearchief Goes, de regioarcheoloog en de gemeentelijke afdelingen Vergunningen & Handhaving en Facilitaire Zaken.