Kaartenboek Waarde

Het kaartenboek van Waarde

De geschiedenis van Zeeland staat in het teken van de zee. Een van de bekendste verhalen in Zeeland is de historie van de stad Reimerswaal die na de St. Felixvloed van 1530 als een steeds verder afbrokkelend eiland overbleef in de kolkende zee die de omringende dorpen overspoelde.

In deze periode overstroomden niet alleen Reimerswaal en zijn omringende dorpen, maar ook heel oostelijk Zuid-Beveland, Noord-Beveland en het eiland Borsele.

In 1572 kwamen Spaansgezinde troepen op het idee om te voet dwars door dit verdronken land van oostelijk Zuid-Beveland te trekken. Zo trok Mondragon met 3000 soldaten door de schorren en slikken op weg naar Goes. Op sommige plaatsen moesten de soldaten tot hun middel door het water waden. Enkelen verloren na een valpartij in de glibberige modder hun helm, anderen hun wapen, enkelen verdronken.[1] Hieraan moest ik denken bij een tocht naar het verdronken dorp Valkenisse jaren geleden.

Ook de stormvloed van 1682 was voor oostelijk Zuid-Beveland rampzalig. De polders van Waarde, Valkenisse en Krabbendijke liepen onder. In het dorp Valkenisse werden vrijwel alle huizen verwoest. Voor dat dorp was het de nekslag. Na deze ramp werd het buitengedijkt. Ook het fort Keizershoofd ging verloren.[2] Dit fort bestond uit vier bolwerken. Ieder bolwerk was van een batterij voorzien, waarop een kanon kon worden geplaatst. In het fort was een kapiteinswoning, een kruittoren en stenen huisvesting voor 150 militairen.

De Westerschelde gaf jaren geleden de restanten van dit dorp prijs.

Jaren geleden organiseerde Heemkundige Kring de Bevelanden een excursie naar de schorren van Waarde, een dorp in oostelijk Zuid-Beveland. Het was mooi weer, iedereen had goede zin en zo begonnen wij vanaf de dijk aan de Westerschelde onze excursie. Het eerste gedeelte verliep nogal moeizaam. Want wat wij niet gerealiseerd hadden, is dat deze schorren op zijn zachtst gezegd nogal moeilijk te betreden waren. Je moest heel hard lopen, wilde je niet wegzakken in de modder. Na enkele personen, die tot de heupen in de modder stonden, onder grote hilariteit uit de modder te hebben getrokken (enkele personen die dit al voelden aankomen, waren op de dijk blijven staan), betraden we het gebied met de restanten van het dorp Valkenisse. Op deze schorren waren nog delen te zien van de kerk, een waterput en begraafplaats. Een paar honderd meter vanaf de zeedijk stond men letterlijk met de voeten in de historie. Inmiddels zijn de restanten weer onder modder verdwenen.

Over het dorp Valkenisse zijn de feitelijke gegevens schaars. De topografie laat zich beschrijven aan de hand van twee kaarten uit het begin van de zeventiende eeuw. De eerste zeventiende-eeuwse kaart betreft een ‘Plan van het Oostkwartier van Crabbendijcke en Valkenisse tot voorbij het fort Keijzershooft’ uit 1631 van vestingbouwkundige J. Vleugels, die betrokken was bij het fort[3]. De tweede kaart betreft een hernieuwde opmeting uit 1637[4] van het poldergebied tussen Valkenisse en Waarde door C. Smallegange.

Het kaartboek van Smallegange vormt een zeer gedetailleerde bron van de situatie waarin het dorp in de eerste helft van de zeventiende eeuw verkeerde. We zien dat het schip van de kerk toen al was  verdwenen door eerdere overstromingen, de zijkapellen ontbraken. Het dorp Valkenisse beleefde in de zeventiende eeuw al zijn nadagen. In 1682 liep de polder weer onder. De kerktoren stortte in 1750 in.

Het verdronken land werkt op de verbeelding. Het kaartboek van Smallegange is als het ware als een tijdmachine. We zien, prachtig geïllustreerd, op het uiterste puntje het fort Keizershoofd getekend en werpen een blik op de restanten van de kerk die als een baken nog fier overeind staat.. En je vraagt je af hoe het leven daar eeuwen geleden geweest moet zijn. Het kaartboek van Smallegange verbindt heden en verleden.

Mirjam Louisse, 2011